Karapu Lit: Te Porowhita Pānui o Kathmandu
Katmandu, Nepōra

I TE WĀHI o NGĀ MAUNGA i tua atu o ngā maunga, ka huihui tetahi rōpū wāhine reo Pākehā— i Kathmandu-ki te pānui, ki te arotake me te kōrero mō ngā pukapuka.
Kōrero mai mō tō rōpū. HE hia koutou ... ā, he aha koutou i noho ai ki ngā maunga o Himalaya?
E 15 pea ō mātou mema—he wāhine katoa, ā, ko te nuinga he Piritana. He tokomaha he hoa rangatira nō ngā tāne e mahi ana mā te Tari Whakawhanake ā-Ao o Piritana (DFID).
Kei te Kura o te Ao o Peretānia ētahi atu tāne, kei te UN, kei te ope taua Ghurka o Peretānia, kei te Kāwanatanga rānei o Peretānia. Kua moe wahine tētahi wahine Peretānia ki tētahi Amerikana e mahi ana ki te USAID.
Hei whakamutunga, he tangata whenua kē kua moe i tētahi tāne Nepali; me tētahi wahine Nepali kua moe i tētahi tangata whenua kē.
Nā te aha rā koutou i huihui ai hei rōpū?
I whakatūria mātou e whā tau ki muri nā te mea he uaua ki te kimi pukapuka reo Pākehā. Kāore he mea hei hoko, kāore hoki he whare pukapuka i Nepōra. Ko tētahi o ngā huarahi torutoru ki te tiki pukapuka ko te hokinga mai o tētahi i te hararei me te maha o ngā pukapuka hou. Ka whakatakotoria ēnei katoa ki roto i te kohua hei tohatoha mā te katoa, engari he onge te nui atu i te kotahi te kape o tētahi pukapuka.
Nō reira, i te korenga o ngā pukapuka maha, ka noho mātou hei "porowhita pānui" kaua hei karapu pukapuka kōrero. Ka tukuna e ngā mema he pūrongo matapōkere mō tētahi pukapuka kua pānuihia e rātou.
Engari kei te huri haere ngā mea?
Āe. Nā te taenga mai o ngā Kindle me ētahi atu taputapu pānui matihiko kua huri te huarahi e whakahaerehia ai ngā karapu pukapuka o tāwāhi. Ināianei ka taea te tango pukapuka mā te hononga Ipurangi, ahakoa e kī ana ētahi mema kāore e taea te tango ki tētahi taputapu kei Nepōra nā te mea, e ai ki a Amazon.co.uk, he "āwangawanga haumarutanga".
Nō reira, kua pānui tahi kōrua i ētahi pukapuka?
Kua oti. E toru ngā wā i roto i te tau kua hipa, i whiriwhiria e mātou tētahi pukapuka i whakaaetia e mātou katoa:
Te Wahine a te Taika, Te Ataahua o te Hekeko, a Gone Girl.
Ā, ahakoa ehara i te pukapuka "whiriwhiri", ko te nuinga o tātou kua pānui Toto o ngā Putiputi a Te tapahi mō te kōhatu, ā, i kōrerohia e mātou ngā mea e rua me te hihiri. Ko ngā pukapuka pakiwaitara e tū ana i ngā wāhi tauhou—"ngā pakiwaitara o te ao"—he mea e pai ana ki ngā mema o tā mātou rōpū, nā te mea pea ka whakakaha ake i ō mātou wheako noho ki ngā tāone tawhiti.
Ka taea e koe te kōrero mai ki a mātou mō te oranga i Nepōra?
E mea ana te mema a Karen Rae, "He tuhinga roa tēnei e ono whārangi te roa, engari ka ngana ahau ki te whakarāpopoto i ētahi o ngā kōrero a ō mātou mema. Koinei ngā āhuatanga pai o te noho ki Nepōra hei Piritana."
• Nga utu mo Reipa
Kia pono tā tātou kōrero. Mēnā kei te noho koe i tētahi whenua he iti noa iho te utu o ngā mahi i ērā o ngā ao whānui, ko tētahi o ngā painga ko te āheinga ki te (ngāwari) ki te utu i te "āwhina." Ehara i te mea ko te tikanga anake he āwhina kei a tātou katoa i roto i te whare, arā, he kaitiaki whare/māra/kaitiaki, engari ka taea hoki e tātou te utu i te hanga kākahu, te whai kaiako mō ngā akoranga reo, waiata rānei, te haere ki ngā akomanga tēnehi tūmataiti, te utu rānei mō ngā mahi pūkenga pērā i ngā kaimahi hiko me ngā kaimahi paramu, me te kore e whakaaro tuarua.
• Climate
I kī mai ētahi atu he pai ki a rātou te rā i konei—kia mahara ko te nuinga o mātou he Piritana! He paki, he mahana, he wera rānei te rangi i te awatea i roto i ngā marama 10 o te tau. Ko Hakihea me Hānuere anake te makariri, engari ahakoa i taua wā, ka kitea tonu te rā mō ētahi haora.
• Culture
I kōrero ētahi mema mō te ahurea whakamere i konei. Ko te nuinga o ngā tāngata Nepali he Hindu, ko te hunga tokoiti he Buddhist, ā, he iti noa iho he whakapono kē atu, tae atu ki ngā Karaitiana. Ka whakatūria ngā temepara ki ngā atua he kanohi makimaki, he hiku arewhana, he āhua tangata he maha ngā upoko, he ringa rānei. Ka kopikopiko haere ngā kau tapu i roto i ngā waka, ka ngaungau i te kai (he para i kainga e rātou) i te rā o te poutumarotanga i waenganui o te ara.
He maha ngā hakari kanapa, whakamere hoki puta noa i te tau, ā, he atawhai te nuinga o te iwi ki ngā tāngata whenua ke, ā, e manawanui ana ki tō tātou hiahia nui ki te tango whakaahua i ngā mea katoa e "rerekē" ana tātou.
He mea noa te marena kua whakaritea, ā, he mea hou te whakarere.
Ko te kawe waka a te iwi i waenga i ngā tāone nui, he rite ki tētahi pahi pakaru, tata ki te 100 tāngata e noho ana i roto, e whakarongo ana ki ngā waiata Hindi. Tata ki te 50 atu tāngata—ko te hunga tino ora te nuinga—e noho ana i runga i te pahi, me te tekau mā rua ngā koati e herea ana ki te tuanui. Āe, tera pea ētahi heihei e rongoatia ana i roto i te pouaka tueke!
• Te papa o Everest
E mōhiotia ana e ngā tamariki kōhungahunga katoa, ko Nepōra te kāinga o Maunga Everest, arā, ko Sagamartha te ingoa o tōna rohe. He maha ngā whai wāhitanga o te pae maunga o Himalaya e taupokina ana e te hukarere mō te hikoi me te kite i ngā kāinga Sherpa, ngā yaks maunga, me te – ki te waimarie koe, ko te yeti (te tangata hukarere whakarihariha o Himalaya). He tokomaha o mātou kua eke ki te puni turanga o Everest, he hikoi rongonui mō ngā rā 12 e piki ana ki te neke atu i te 17,000 putu te teitei.
• Reo
Ko te reo taketake ko te reo Nepali—ahakoa e kīia ana he maha ngā reo o te rohe. He whānuitia te reo Ingarihi e kōrerohia ana e te hunga mātau, tae atu ki te reo Hindi (Īnia). Ko te "Namaste" te mihi noa ina tūtaki ki tētahi, ka tū ngā ringa ki te taha hei inoi, ā, ka piko te māhunga mō te wā poto. He pai ki ngā tamariki kura te karanga "Kia ora - kei te pēhea koe?" ina tūtaki ki a mātou, ki ngā tāngata tauhou, ā, ka kata rātou i te harikoa ina whakautu koe, inā koa mēnā ka whakautu koe i te reo Nepali.
Nā, ki te mea koinā te "pai," he aha te mea kāore i te tino pai?
• Economy
He whenua rawakore rawa a Nepōra, ā, ahakoa kua whakakapia te kupu whenua o te ao tuatoru e te kupu "whenua whakawhanake" e tika ana mō te ao tōrangapū, he tokomaha e whakaae kāore a Nepōra i te tere te whanaketanga. Nā te pirau, he iti noa iho te moni hei whakapau ki ngā hanganga, ki te whakatinana rānei i ngā ture hauora me te haumaru.
• taiao
He kino te parahanga; kei roto a Kathmandu i tētahi awaawa e karapotia ana e ngā maunga, ā, he kohu matotoru, he mea whakaputa mate pukupuku e iri ana i reira i te nuinga o ngā rā o te tau, e whakangaro ana i ngā tirohanga o tua atu.
• Ka whakaekea nga waka
He pakanga tonu kei waenganui i ngā rōpū tōrangapū katoa, ā, kei te pāngia te whenua e ngā "bandhs"—he porotēhi waka katoa e karangatia ana e tētahi rōpū whakahē. I aua rā, me kati tonu ngā toa me ngā pakihi katoa, ki te kore ka tahuna te pakihi, ā, kāore he waka e haereerea ana, engari ko te hunga hikoi anake—ko ngā waka e whakahē ana i te bandh ka tūpono ka akina ki te kohatu, ā, ka murua pea ngā pahikara.
• Nga ngoikoretanga o te kaha
Nā te mea he whenua kati a Nepōra, ka tino whakawhirinaki ia ki ōna hoa tata, ki a Īnia me Haina, mō ngā rauemi mata me te pūngao, ā, he maha ngā wā ka kore e taea te whakamahi i te tīhiera me te hau tunu kai. Ko ōna hiko katoa e hangaia ana i roto i te motu, i ahu mai i te hiko wai, engari i waho atu i ngā marama ua—Hune-Hepetema—kāore e ranea te tuku hiko hei whakatutuki i te hiahia, nō reira ka motuhia te hiko i ia rā puta noa i ngā tāone me ngā tāone nui katoa.
I ētahi marama, e ono noa iho ngā hāora o te hiko i te rā i Kathmandu. Kua whakaputaina he rārangi wā hei whakamōhio i ngā wā ka motuhia te hiko i te ao me te pō. He mīhini whakaputa hiko ā ētahi o mātou, engari he uaua ki te tiki hinu tīhi mōna, nō reira ka whakawhāitihia e mātou ā mātou ake, kaua e whakahaere i te mīhini whakaputa hiko mō ngā hāora i ia wā.
E kī ana a Karen Rae:
Ko te ata noa ko te ara ake me te tirotiro i te rārangi mahi hiko. Mena ka mate te hiko i te 7 i te ata, ka tere tonu tā mātou maka i te nui o ngā kākahu ki roto i te mīhini horoi. Mena ka oti wawe, ka taea e mātou te whakamaroke i ngā mea katoa i te rā.
Ka huri haere taku tāne i te kīhini, pērā i te tīwai e hurihuri ana, e whakarite ana i ngā taputapu katoa—kei te hanga te mīhini kawhe, kua utaina te tōstare, ā, kei te huri haere te inu hua i roto i te mīhini whakaranu! I mua i te mate o te hiko, ka tahuri mātou i te papu wai e kawe ake ana i te wai mai i te puna ki te tāke pupuri i runga i te tuanui.
He pōuriuri noa iho tēnei o ngā mahi kua whakaritea, kua whakaharatauhia hoki. Ina mate te hiko, ka huri tātou ki tētahi mea e kiia nei ko te inverter, he rite ki te pākahiko o te motuka. Ka taea e ia te whakahaere i te Ipurangi, te pouaka whakamātao me ētahi rama mō ngā haora maha—ko ngā mea nui!
I te nuinga o te wā, he rite te noho ki Nepōra ki te hoki whakamuri ki ngā wā o mua. Kei te whakamahi tonu ngā tāngata i ngā kāreti hei kawe i ngā mea taumaha—mai i te moenga hou mai i te kāmura ki te tuku tipu. Ka horoi rātou i ngā kākahu ki roto i ngā peere i te puna wai, i te taputapu rānei. Ka whakamahia ngā kaupare wai hei āwhina i te whakarite i ngā mara mō te whakato raihi, ā, ka whakamahia ngā kaihe i roto i ngā wheketere pereki.
Hei whakamutunga, me pēhea e whakarāpopoto ai tō rōpū?
Nā te noho tawhiti atu i ngā hoa me te whānau, he mea nui kia whai wāhi tātou ki te aro atu ki ngā mahi pāpori o te hapori manene. Nō reira, ka noho ā tātou hui hei wāhi huihuinga nui mā tātou katoa. He wā ka noho tahi tātou, engari he mea nui anō hoki tēnā. Ā, hei whakamutunga, i hiahia mātou ki te whakaatu i tētahi whakaahua o tā mātou rōpū...engari i taupokina e te koromatua o tā mātou kaiwhakaahua te karāhe!